Melisa – olejek eteryczny doTERRA

Producent opisuje ten aromat dwoma słowami: cytrusowy i ziołowy. W praktyce melisa otwiera się jasną, słodką cytryną, znacznie miększą niż skórka owocu, bo nie ma w niej goryczki ani kwasowości. Po chwili wchodzi zielona, lekko trawiasta warstwa od citronellalu, a schodzi ciepłym, delikatnie korzennym śladem beta-kariofilenu.

Nazwa rośliny wzięła się właśnie od zapachu. Po grecku melissa znaczy pszczoła miodna, bo słodka cytrynowość ziela ściągała roje do uli.

Jeżeli znasz tylko trawę cytrynową albo citronellę, melisa wyda ci się ich znacznie subtelniejszą krewną. Tamte są ostre i tnące, ta jest okrągła i miodowa. Na bibułce zapachowej trzyma się kilka godzin, na skórze krócej, bo to zapach nuty górnej.

Profil melisy budują cztery grupy związków i to właśnie ich proporcje odróżniają prawdziwy olejek od podróbki. Geranial i neral to dwa izomery cytralu, czyli aldehydu odpowiedzialnego za cytrynowość. Razem stanowią większość składu i dają ten charakterystyczny słodko-cytrynowy front.

Sam cytral to jednak za mało, żeby powstała melisa. Cytral mają też trawa cytrynowa, citronella i litsea cubeba, i to w znacznie większej ilości. Tym, co czyni melisę melisą, jest reszta profilu: citronellal, beta-kariofilen i germakren D w charakterystycznych proporcjach.

Zapamiętaj jedną rzecz z tej sekcji: profil złożony niemal wyłącznie z geranialu i neralu, bez wyraźnego citronellalu i beta-kariofilenu, to sygnał ostrzegawczy. Tak wygląda cytral dosypany z tańszego źródła, a nie olejek wydestylowany z melisy.

Liczby są tu ważniejsze niż jakikolwiek przymiotnik. Piśmiennictwo branżowe podaje wydajność destylacji świeżego ziela melisy na poziomie od około 0,014 do 0,05 procent. Dla porównania lawenda daje zwykle około jednego procenta, a trawa cytrynowa jeszcze więcej. Melisa jest więc kilkadziesiąt razy mniej wydajna niż rośliny, które pachną do niej najbardziej podobnie.

Przełóż to na kilogramy. Na jeden kilogram gotowego olejku melisowego trzeba od dwóch do ponad siedmiu ton świeżego ziela, zależnie od odmiany, sezonu i momentu zbioru. Na jedną buteleczkę 5 ml schodzi od kilkunastu do ponad trzydziestu kilogramów rośliny. To całe poletko na jedno opakowanie, które zmieści się w dłoni.

Do tego dochodzi drugi problem. Melisa oddaje olejek tylko wtedy, gdy jest świeża. Ścięte ziele traci zawartość olejku z każdą godziną, więc destylarnia musi stać przy polu, a zbiór i destylacja odbywają się tego samego dnia. Nie da się zebrać zapasu, wysuszyć go i przerobić zimą bez straty tego, po co się w ogóle destyluje.

Trzeci problem to gatunek. Melissa officinalis jest łatwa w uprawie ogrodowej, ale plantacja pod destylację to co innego: potrzeba dużego areału, kilku pokosów w sezonie i odmian o wyższej zawartości olejku. Żadnego z tych kroków nie da się przyspieszyć ani zautomatyzować. To jest cała odpowiedź na pytanie o cenę.

Melisa jest jednym z najczęściej fałszowanych olejków eterycznych na świecie i wynika to wprost z arytmetyki opisanej wyżej. Skoro na kilogram prawdziwego olejku idą tony ziela, a trawa cytrynowa i citronella dają go z tej samej powierzchni wielokrotnie więcej, pokusa jest oczywista. Do tego wszystkie trzy rośliny pachną cytrynowo, bo wszystkie zawierają cytral.

Fałszerstwa idą zwykle czterema drogami:

• Podmiana gatunku. Pod nazwą melisy sprzedaje się olejek z trawy cytrynowej (Cymbopogon flexuosus), citronelli (Cymbopogon nardus) albo litsea cubeba, czyli may chang
• Rozcieńczenie. Prawdziwa melisa dolana do taniego olejku cytralowego w takiej proporcji, żeby zapach jeszcze się zgadzał
• Dosypanie cytralu. Syntetyczny albo izolowany z trawy cytrynowej cytral dodany po to, żeby analiza pokazała właściwy związek wiodący
• Destylacja mieszana. Ziele melisy destylowane razem z olejkiem cytrynowym albo werbeną, co daje produkt formalnie „z melisy”, ale o zupełnie innym składzie

Nosem tego nie rozstrzygniesz i nie ma się czego wstydzić, bo dobrze zrobiona podróbka pachnie prawie tak samo. Zostają cztery rzeczy, które możesz sprawdzić sam:

• Nazwa łacińska na etykiecie. Musi być Melissa officinalis. Cymbopogon, Litsea albo brak nazwy łacińskiej przy samym słowie „melisa” to koniec rozmowy
• Pojemność. Prawdziwa melisa praktycznie nie występuje w dużych butelkach. Standardem jest 5 ml, bo tyle ma sens przy tej wydajności surowca
• Raport z chromatografii dla numeru partii. Nie folder producenta, nie przykładowa próbka, tylko analiza podpisana numerem z dna twojej buteleczki
• Profil w tym raporcie. Obok geranialu i neralu muszą być widoczne citronellal, beta-kariofilen i germakren D. Sam cytral bez towarzystwa oznacza, że w butelce jest coś innego

Przy melisie raport z badań znaczy więcej niż przy jakimkolwiek innym olejku poza różą i kocanką. Każda partia przechodzi zestaw badań w standardzie CPTG, w tym chromatografię gazową i spektrometrię mas, które pokazują rzeczywisty profil związków, a nie deklarację ze strony sprzedawcy.

Przy tym gatunku patrzy się przede wszystkim na trzy rzeczy naraz: proporcję geranialu do neralu, obecność citronellalu i beta-kariofilenu, oraz brak związków znacznikowych typowych dla trawy cytrynowej i citronelli. Dobrze przygotowana podróbka przechodzi test zapachu bez problemu, ale nie przechodzi tego zestawu.

Najważniejsza rzecz praktyczna: na dnie buteleczki jest numer partii. Wpisz go na stronie Source to You, a zobaczysz raport dla swojego konkretnego opakowania. Przy olejku, który tak łatwo podrobić, to jedyny rzetelny sposób weryfikacji dostępny bez własnego laboratorium. Warto to zrobić przed pierwszym otwarciem.

Nazwa łacińska

Melissa officinalis

Część rośliny

Liść i ulistniony pęd

Metoda pozyskania

Destylacja parą wodną

Pochodzenie

Bułgaria

Pojemność

5 ml

Główne związki

Geranial, neral, citronellal, beta-kariofilen

Nuta zapachowa

Głowy

Buteleczka 5 ml to około 100 kropli. Dla porównania standardowa buteleczka 15 ml mieści ich około 300, więc melisa jest opakowaniem, które z założenia zużywa się latami, a nie tygodniami.

Cała sztuka polega na rozcieńczaniu, bo rozcieńczanie nie jest tu oszczędzaniem na jakości, tylko sposobem rozprowadzenia jednej kropli po znacznie większej powierzchni. Jedna kropla na 10 ml oleju bazowego daje gotowy olejek do twarzy na kilka tygodni. Jedna kropla w rollerze 10 ml niesie zapach przez cały dzień. Jedna kropla w mieszance dyfuzyjnej wystarcza na pokój, bo druga zwykle już przykrywa resztę kompozycji.

Trzy nawyki, które realnie wydłużają życie tej buteleczki: nigdy nie lej prosto z butelki na skórę, zawsze odmierzaj na dłoń albo do naczynia, i zakręcaj natychmiast po użyciu, bo cytral utlenia się w kontakcie z powietrzem szybciej niż większość związków.

Policz to inaczej. Jeżeli sięgniesz po tę buteleczkę dwa razy w tygodniu, wystarczy ci na blisko rok. To nie jest opakowanie do zużycia w miesiąc. To jest opakowanie do trzymania w szufladzie z rzeczami, które się po prostu ma.

Do twarzy najlepiej sprawdzają się olej jojoba, olej z pestek malin i frakcjonowany olej kokosowy. Ten ostatni jest bezzapachowy i nie zostawia tłustego filmu, więc najmniej przeszkadza w kompozycji zapachowej. Przy pierwszym użyciu zrób próbę na małym fragmencie przedramienia i odczekaj dobę.

• Przechowuj poza zasięgiem dzieci
• Unikaj kontaktu z oczami, wnętrzem uszu i błonami śluzowymi
• Na skórę stosuj wyłącznie rozcieńczoną olejem bazowym
• Możliwa wrażliwość skóry, przed pierwszym użyciem zrób próbę na przedramieniu i odczekaj dobę
• W ciąży, w czasie karmienia i przy chorobach przewlekłych skonsultuj się z lekarzem
• Kieruj się oznaczeniami na opakowaniu, które masz w ręku, bo dopuszczone sposoby użycia różnią się między rynkami
• Przechowuj w chłodnym miejscu, z dala od bezpośredniego słońca, zawsze szczelnie zamkniętą
• To nie jest produkt leczniczy i nie zastępuje konsultacji ani terapii

Dlaczego melisa jest tak rzadka?
Bo daje skrajnie mało olejku. Wydajność destylacji świeżego ziela to od około 0,014 do 0,05 procent, czyli kilkadziesiąt razy mniej niż przy lawendzie. Na kilogram gotowego olejku idzie od dwóch do ponad siedmiu ton rośliny, a na jedną buteleczkę 5 ml od kilkunastu do ponad trzydziestu kilogramów. Do tego ziele trzeba przedestylować w dniu zbioru, bo traci olejek z każdą godziną.

Jak sprawdzić, czy to prawdziwa Melissa officinalis?
Po numerze partii z dna buteleczki, na stronie Source to You. Zobaczysz raport z chromatografii gazowej dla swojego opakowania. Szukasz w nim nie tylko geranialu i neralu, ale też citronellalu, beta-kariofilenu i germakrenu D. Profil zbudowany prawie wyłącznie z cytralu oznacza, że w butelce jest trawa cytrynowa albo litsea cubeba, a nie melisa.

Czym melisa różni się od trawy cytrynowej i citronelli?
Botanicznie wszystkim, zapachowo mniej, niż się wydaje. Trawa cytrynowa i citronella to trawy z rodzaju Cymbopogon, melisa to bylina z rodziny jasnotowatych. Wszystkie trzy zawierają cytral, dlatego pachną cytrynowo, ale trawy dają go dużo i tanio, a melisa mało i drogo. W zapachu melisa jest okrągła i miodowa, trawa cytrynowa ostra i tnąca, citronella najbardziej trawiasta. Właśnie to podobieństwo przy ogromnej różnicy wydajności napędza rynek podróbek.

Czy tę melisę można spożywać?
Kieruj się wyłącznie oznaczeniami na opakowaniu, które masz w ręku, bo dopuszczone sposoby użycia różnią się między rynkami. Amerykańska karta produktu wymienia użycie wewnętrzne po rozcieńczeniu jednej kropli w około 120 ml płynu. Karty europejskie bywają ograniczone do stosowania aromatycznego i na skórę. Jeśli na etykiecie nie ma informacji o spożyciu, nie dodawaj olejku do napojów ani do potraw.

Czy mogę nałożyć ją prosto na skórę?
Lepiej nie. Karta produktu wskazuje na możliwą wrażliwość skóry i zaleca rozcieńczenie olejem bazowym. Przy melisie rozcieńczanie ma jeszcze jeden sens: jedna kropla rozprowadzona w 10 ml nośnika starcza na wiele użyć, więc buteleczka żyje wielokrotnie dłużej.

Dlaczego ta buteleczka ma tylko 5 ml?
Bo przy tej wydajności surowca większe opakowanie nie miałoby uzasadnienia ani po stronie produkcji, ani po stronie użytkownika. 5 ml to około 100 kropli, a melisy używa się pojedynczymi kroplami. Duża butelka z etykietą „melisa” jest raczej powodem do sprawdzenia nazwy łacińskiej niż okazją.

Jak długo zachowuje jakość?
Zamknięta i trzymana z dala od światła buteleczka utrzymuje jakość kilka lat. Po otwarciu warto zużyć ją w ciągu dwóch do trzech lat. Melisa jest bogata w cytral, który utlenia się szybciej niż wiele innych związków, więc trzymaj ją w chłodzie i zakręcaj od razu po użyciu.